W poprzednim tekście opisaliśmy, co utrudnia wchłanianie wapnia – szczawiany, fityniany, nadmiar soli czy alkohol. Teraz druga strona medalu: co zrobić, żeby z wapnia, który jemy, wchłonąć jak najwięcej? Dobra wiadomość jest taka, że większość tych sposobów to po prostu elementy dobrze ułożonej diety.
1. Witamina D – warunek konieczny
Aktywna forma witaminy D steruje syntezą białek transportujących wapń w jelicie. Przy jej niedoborze wchłania się zaledwie 10–15% wapnia z posiłku; przy prawidłowym stężeniu – 30–40%. W Polsce od października do kwietnia synteza skórna jest praktycznie zerowa, a z diety trudno uzyskać więcej niż 200 j.m. dziennie. Dlatego aktualne wytyczne zalecają dorosłym 1000–2000 j.m. witaminy D dziennie (osobom z otyłością dwukrotnie więcej, seniorom po 75. roku życia 2000–4000 j.m.) przez cały sezon jesienno-zimowy, a najlepiej przez cały rok, jeśli latem nie spędzamy codziennie kwadransa na słońcu. Bez tego kroku pozostałe zabiegi mają ograniczony sens.
2. Białko – sprzymierzeniec, nie wróg
Przez lata powtarzano, że białko „wypłukuje wapń z kości”, bo zwiększa jego wydalanie z moczem. Dziś wiadomo, że obraz jest odwrotny: białko zwiększa też wchłanianie wapnia w jelicie i pobudza wydzielanie IGF-1, hormonu korzystnego dla kości. Przeglądy i metaanalizy (Mangano 2014, Kerstetter 2015, Groendijk 2019) pokazują, że osoby z wyższym spożyciem białka mają lepszą gęstość mineralną kości – pod warunkiem odpowiedniej podaży wapnia. Szczególnie korzystne wydają się aminokwasy lizyna i arginina, obecne m.in. w nabiale, mięsie, rybach, jajach i strączkach. Bez wyraźnych wskazań medycznych nie ma powodu ograniczać białka „dla dobra kości”.
3. Nabiał i laktoza
Produkty mleczne są niemal idealnym źródłem wapnia: zawierają go dużo, w dobrze przyswajalnej formie, razem z białkiem i laktozą, która ułatwia wchłanianie. Najwięcej laktozy jest w mleku słodkim; w produktach fermentowanych (jogurt, kefir) i serach dojrzewających bakterie rozkładają jej większość, co nie przeszkadza – wapń z tych produktów również wchłania się bardzo dobrze. Podobny, choć słabszy efekt mają inne cukry i poliole (galaktoza, ksylitol, sorbitol).
Osoby z nietolerancją laktozy mogą sięgać po produkty bezlaktozowe, jogurty i sery (naturalnie ubogie w laktozę) lub preparaty laktazy – nie muszą rezygnować z nabiału.
4. Prebiotyki
Inulina, fruktooligosacharydy (FOS) i oporna skrobia są fermentowane w jelicie grubym do krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, które obniżają pH i zwiększają wchłanianie wapnia w tym odcinku jelita. Efekt udokumentowano u nastolatków i kobiet po menopauzie, a może być szczególnie istotny u osób z chorobami zapalnymi jelit i celiakią. Naturalne źródła: cykoria, cebula, czosnek, por, karczochy, banany, strączki, ostudzone ziemniaki i ryż.
5. Dieta roślinna – da się, ale wymaga uwagi
Źle zbilansowana dieta wegańska dostarcza często zaledwie 400–500 mg wapnia dziennie, a badania obserwacyjne wiążą ją z nieco wyższym ryzykiem złamań. Sam weganizm nie jest jednak problemem – jest nim brak planowania. Osoby na diecie roślinnej powinny:
- codziennie sięgać po fortyfikowane napoje roślinne (ok. 120 mg/100 ml) i tofu z siarczanem wapnia,
- wybierać zielone warzywa ubogie w szczawiany – jarmuż, pak choi, brokuły, kapustę – zamiast szpinaku i boćwiny,
- włączać sezam, tahini, migdały, mak, suszone figi, białą fasolę,
- pić wodę wysokozmineralizowaną (powyżej 150 mg wapnia/l),
- moczyć strączki i orzechy oraz wybierać pieczywo na zakwasie, by ograniczyć fityniany.
6. Jeśli potrzebujesz suplementu
- Nie więcej niż 500 mg na porcję. Przy większych dawkach jednorazowych odsetek wchłoniętego wapnia wyraźnie spada. Jeśli potrzebujesz 1000 mg, podziel je na dwie porcje.
- Węglan wapnia (najtańszy, 40% wapnia elementarnego) wymaga kwaśnego środowiska – przyjmuj go z posiłkiem. Cytrynian wapnia wchłania się niezależnie od posiłku i jest lepszy dla osób z niedokwaśnością lub przyjmujących inhibitory pompy protonowej.
- Odstęp od leków i innych minerałów: 2–4 godziny od preparatów żelaza, cynku, lewotyroksyny, bisfosfonianów oraz antybiotyków z grupy tetracyklin i fluorochinolonów.
- Nie przekraczaj łącznie 2000 mg wapnia dziennie z diety i suplementów.
Przykład: 1000 mg wapnia w ciągu dnia
Wersja z nabiałem: szklanka kefiru (300 mg) + 2 plastry sera żółtego (300 mg) + jogurt naturalny 150 g (180 mg) + porcja brokułów (60 mg) + 1 l wody mineralnej (150 mg) ≈ 990 mg.
Wersja roślinna: szklanka fortyfikowanego napoju sojowego (300 mg) + 100 g tofu z wapniem (250 mg) + łyżka tahini (90 mg) + porcja jarmużu (150 mg) + 2 suszone figi (60 mg) + 1 l wody wysokozmineralizowanej (200 mg) ≈ 1050 mg.
Bibliografia
- Szeleszczuk Ł., Kuras M.: Znaczenie wapnia w metabolizmie człowieka i czynniki wpływające na jego biodostępność w diecie. Biul Wydz Farm WUM 2014; 3: 16–22.
- Płudowski P. i wsp.: Guidelines for preventing and treating vitamin D deficiency: a 2023 update in Poland. Nutrients 2023; 15(3): 695.
- Kobayashi A. i wsp.: Effects of dietary lactose and a lactase preparation on the intestinal absorption of calcium and magnesium in normal infants. Am J Clin Nutr 1975; 28(7): 681–683.
- Kwak H.S. i wsp.: Revisiting lactose as an enhancer of calcium absorption. Int Dairy J 2012; 22(2): 147–151.
- Mangano K.M. i wsp.: Dietary protein is beneficial to bone health under conditions of adequate calcium intake. Curr Opin Clin Nutr Metab Care 2014; 17(1): 69–74.
- Groenendijk I. i wsp.: High versus low dietary protein intake and bone health in older adults: a systematic review and meta-analysis. Comput Struct Biotechnol J 2019; 17: 1101–1112.
- Whisner C.M., Castillo L.F.: Prebiotics, bone and mineral metabolism. Calcif Tissue Int 2018; 102(4): 443–479.
- Nowaczyk P. i wsp.: Spożycie wapnia a gęstość mineralna kośćca i ryzyko złamań u wegetarian i wegan. Probl Hig Epidemiol 2018; 99(4): 303–309.
- Straub D.A.: Calcium supplementation in clinical practice: a review of forms, doses, and indications. Nutr Clin Pract 2007; 22(3): 286–296.
Słowa kluczowe: wchłanianie wapnia, wapń jak suplementować, wapń witamina D, laktoza wapń, prebiotyki wapń, wapń dieta roślinna, cytrynian wapnia, węglan wapnia


