Endometrioza dotyka około 10% kobiet w wieku rozrodczym – w Polsce to ponad milion osób. To choroba przewlekła, zapalna i hormonozależna, która wykracza daleko poza „bolesne miesiączki”. Dieta jej nie wyleczy, ale coraz więcej badań pokazuje, że może istotnie wpływać na nasilenie bólu, dolegliwości jelitowe i jakość życia.
Czym jest endometrioza?
W endometriozie tkanka podobna do błony śluzowej macicy (endometrium) rozwija się poza jamą macicy – na jajnikach, jajowodach, otrzewnej, jelitach, pęcherzu, rzadziej w odległych narządach. Ogniska te reagują na cykl hormonalny: narastają i krwawią, ale krew nie ma ujścia. Prowadzi to do przewlekłego stanu zapalnego, zrostów, bólu (miesiączkowego, podczas współżycia, przy wypróżnianiu), a u części kobiet – do niepłodności. Rozpoznanie zajmuje średnio 7–10 lat od pierwszych objawów.
Endometrioza a jelita
Większość pacjentek zgłasza objawy ze strony przewodu pokarmowego: wzdęcia („endo belly”), bóle brzucha, biegunki lub zaparcia, nudności. Przyczyny bywają różne – ogniska endometriozy na jelitach, współistniejący zespół jelita drażliwego, nietolerancje pokarmowe. W badaniu Schink i wsp. (2019) nietolerancje pokarmowe występowały u kobiet z endometriozą niemal czterokrotnie częściej niż w grupie kontrolnej, a celiakia jest u nich rozpoznawana 2–3 razy częściej. Dlatego pierwszym krokiem powinna być diagnostyka: celiakii (przeciwciała tTG-IgA), nietolerancji laktozy, ewentualnie SIBO – zamiast eliminowania produktów „na wszelki wypadek”.
Co warto włączyć do diety
Warzywa i owoce – jak najwięcej i jak najbardziej kolorowe
W dużej kohorcie Nurses’ Health Study II (Harris i wsp., 2018) kobiety jedzące ≥1 porcję owoców dziennie, zwłaszcza cytrusów, miały o ok. 20% niższe ryzyko endometriozy. Warzywa i owoce dostarczają przeciwutleniaczy, błonnika (który wspomaga wydalanie nadmiaru estrogenów z kałem) i polifenoli o działaniu przeciwzapalnym. Celuj w 500–800 g dziennie: jagody, warzywa kapustne (brokuły, jarmuż, kapusta – zawierają związki wspierające metabolizm estrogenów), zielone liściaste, buraki, cytrusy.
Tłuszcze – więcej omega-3, mniej trans
W badaniu Missmer i wsp. (2010) kobiety z najwyższym spożyciem omega-3 miały o 22% niższe ryzyko endometriozy, a te z najwyższym spożyciem tłuszczów trans – o 48% wyższe. Małe badania kliniczne sugerują, że suplementacja omega-3 (1–2 g EPA+DHA) łagodzi ból miesiączkowy. Źródła: tłuste ryby (łosoś, sardynki, makrela, śledź – 2 porcje tygodniowo), olej lniany, siemię lniane, chia, orzechy włoskie. Zastąp tłuszcze zwierzęce i przetworzone oliwą i olejem rzepakowym.
Błonnik, fermentowane produkty i mikrobiota
U kobiet z endometriozą obserwuje się zmienioną, mniej różnorodną mikrobiotę jelitową (Svensson i wsp., 2021). Związek przyczynowy nie jest ustalony, ale dieta bogata w błonnik i prebiotyki (strączki, pełne ziarna, cebula, czosnek, por, banany) oraz produkty fermentowane (kefir, jogurt, kiszonki, kimchi) wspiera korzystne bakterie i regularność wypróżnień – co ma znaczenie dla wydalania estrogenów i łagodzenia wzdęć. Przy nasilonych objawach jelitowych pomocna bywa czasowa dieta low-FODMAP, prowadzona pod okiem dietetyka.
Co ograniczyć
- Żywność wysokoprzetworzona – tłuszcze trans, nadmiar cukru i soli nasilają stan zapalny. Dotyczy to fast foodów, słonych przekąsek, słodyczy, dań instant.
- Czerwone i przetworzone mięso – w badaniach kohortowych spożycie ≥2 porcji dziennie wiązało się z wyższym ryzykiem endometriozy; wędliny warto ograniczyć do minimum.
- Alkohol – podnosi stężenie estrogenów, działa prozapalnie, obciąża wątrobę odpowiedzialną za metabolizm hormonów i może nasilać ból.
- Nadmiar kofeiny – dane są niejednoznaczne; u części kobiet nasila dolegliwości jelitowe, warto obserwować reakcję.
Gluten i histamina – fakty i hipotezy
W jedynym opublikowanym badaniu (Marziali i wsp., 2012) 75% kobiet z endometriozą zgłosiło zmniejszenie bólu po 12 miesiącach diety bezglutenowej. Było to jednak badanie bez grupy kontrolnej i bez zaślepienia, więc nie wiadomo, ile z tego efektu to placebo lub ogólna poprawa jakości diety. Hipoteza, że gluten zwiększa przepuszczalność jelit przez zonulinę i nasila stan zapalny, pozostaje niepotwierdzona u osób bez celiakii. Praktyczny wniosek: najpierw zbadaj celiakię (przed odstawieniem glutenu – inaczej test wyjdzie fałszywie ujemny); dietę bezglutenową rozważ, jeśli objawy wyraźnie zależą od pszenicy, żyta i jęczmienia.
Podobnie z histaminą: estrogeny i histamina wzajemnie nasilają swoje działanie, a wrażliwość na histaminę może zmieniać się w cyklu (większa w fazie owulacji i przed miesiączką). Jeśli obserwujesz reakcje po produktach bogatych w histaminę (sery dojrzewające, wędliny, wino, ryby konserwowe, kiszonki), warto to skonsultować – ale rutynowa dieta niskohistaminowa nie jest zalecana, bo jest trudna i eliminuje wiele wartościowych produktów.
Suplementy – co ma jakiekolwiek dowody
Suplementacja powinna być dobrana indywidualnie i traktowana jako dodatek do leczenia (hormonalnego, przeciwbólowego, chirurgicznego), a nie jego zamiennik. W małych badaniach klinicznych badano:
- kwasy omega-3 – złagodzenie bólu miesiączkowego;
- witaminę D – wyrównanie niedoboru (powszechnego) jest zasadne niezależnie od endometriozy; wpływ na ból niejednoznaczny;
- N-acetylocysteinę (NAC) – w jednym badaniu zmniejszenie torbieli endometrialnych i bólu;
- kurkuminę, resweratrol, melatoninę – obiecujące wyniki pojedynczych badań, wymagające potwierdzenia.
Jakość tych dowodów jest niska do umiarkowanej. Wybierając suplement, zwracaj uwagę na przejrzysty skład, dawkę zgodną z badaniami i – jeśli to możliwe – niezależne badania laboratoryjne produktu, takie jak publikowane na badamysuplementy.pl.
Podsumowanie – dieta w endometriozie w 6 punktach
- Dużo warzyw, owoców i błonnika; warzywa kapustne i cytrusy szczególnie.
- Tłuste ryby 2 razy w tygodniu, oliwa, orzechy, siemię lniane; zero tłuszczów trans.
- Produkty fermentowane i prebiotyki dla mikrobioty.
- Mniej przetworzonej żywności, czerwonego mięsa, alkoholu.
- Diagnostyka (celiakia, nietolerancje) zamiast eliminacji w ciemno.
- Suplementy indywidualnie, jako uzupełnienie leczenia – nie zamiast niego.
Bibliografia
- World Health Organization: Endometriosis – Fact sheet. 2023.
- Maroun P. i wsp.: Relevance of gastrointestinal symptoms in endometriosis. Aust N Z J Obstet Gynaecol 2009; 49(4): 411–414.
- Ek M. i wsp.: Gastrointestinal symptoms among endometriosis patients – a case-cohort study. BMC Womens Health 2015; 15: 59.
- Schink M. i wsp.: Different nutrient intake and prevalence of gastrointestinal comorbidities in women with endometriosis. J Physiol Pharmacol 2019; 70(2).
- Stephansson O. i wsp.: Risk of endometriosis in 11 000 women with celiac disease. Hum Reprod 2011; 26(10): 2896–2901.
- Harris H.R. i wsp.: Fruit and vegetable consumption and risk of endometriosis. Hum Reprod 2018; 33(4): 715–727.
- Missmer S.A. i wsp.: A prospective study of dietary fat consumption and endometriosis risk. Hum Reprod 2010; 25(6): 1528–1535.
- Yamamoto A. i wsp.: A prospective cohort study of meat and fish consumption and endometriosis risk. Am J Obstet Gynecol 2018; 219(2): 178.e1–178.e10.
- Svensson A. i wsp.: Associations between endometriosis and gut microbiota. Reprod Sci 2021; 28(8): 2367–2377.
- Marziali M. i wsp.: Gluten-free diet: a new strategy for management of painful endometriosis related symptoms? Minerva Chir 2012; 67(6): 499–504.
- Nirgianakis K. i wsp.: Effectiveness of dietary interventions in the treatment of endometriosis: a systematic review. Reprod Sci 2022; 29(1): 26–42.
- Morski Instytut Rybacki – PIB: Ocena narażenia konsumentów ryb na szkodliwe działanie zanieczyszczeń. mir.gdynia.pl.
Słowa kluczowe: endometrioza dieta, endometrioza co jeść, dieta przeciwzapalna, endometrioza omega-3, endometrioza gluten, endometrioza histamina, endometrioza suplementy, endometrioza jelita, endometrioza alkohol
