Potas to jeden z najważniejszych elektrolitów. Reguluje gospodarkę wodną, przewodnictwo nerwowe i pracę mięśni, w tym serca, a wyższe spożycie potasu obniża ciśnienie tętnicze i zmniejsza ryzyko udaru. Problem w tym, że większość z nas je go za mało – a część tego, co jemy, wylewamy do zlewu razem z wodą po gotowaniu.
Ile potasu potrzebujemy i ile jemy?
Polskie normy żywienia (2020) ustalają wystarczające spożycie potasu dla dorosłych na 3500 mg dziennie; WHO zaleca co najmniej 3510 mg. Przeciętne spożycie w Polsce wynosi ok. 2500–3200 mg u dorosłych, czyli poniżej normy – przy jednoczesnym nadmiarze sodu. Właśnie ta proporcja (dużo sodu, mało potasu) jest jednym z czynników ryzyka nadciśnienia, udaru i choroby niedokrwiennej serca.
Niedobór potasu z samej diety jest rzadki (groźną hipokaliemię powodują zwykle wymioty, biegunki, leki moczopędne), ale zbyt niskie spożycie przez lata ma znaczenie dla ciśnienia i zdrowia naczyń.
Gdzie jest najwięcej potasu?
| Produkt | Potas (mg/100 g) |
|---|---|
| Morele suszone | ok. 1700 |
| Kakao (proszek) | ok. 1500 |
| Fasola biała, soczewica (suche) | ok. 950–1200 |
| Koncentrat pomidorowy | ok. 1000 |
| Pistacje, migdały, orzechy laskowe | ok. 700–1000 |
| Ziemniaki (gotowane w mundurkach) | ok. 450–550 |
| Szpinak, boćwina, buraki | ok. 350–550 |
| Banan, awokado | ok. 350–480 |
| Łosoś, dorsz, mięso | ok. 300–400 |
| Pomidory, kiwi, pomarańcze | ok. 200–300 |
| Mleko, jogurt | ok. 150–180 |
Produkty bogate w potas dostarczają też magnezu, błonnika, witamin i polifenoli – a więc dieta bogata w potas to po prostu dieta bogata w warzywa, owoce, strączki, orzechy i pełne ziarna. Dieta DASH, obniżająca ciśnienie, opiera się dokładnie na tym.
Jak nie tracić potasu w kuchni?
Potas jest rozpuszczalny w wodzie, więc przenika do niej podczas moczenia i gotowania. Przy gotowaniu obranych ziemniaków w dużej ilości wody straty sięgają 30–50%. Kilka prostych zasad pozwala je ograniczyć:
- Nie mocz długo i nie płucz wielokrotnie pokrojonych warzyw – potas „ucieka” do wody. Strączki wymagają moczenia (dla fitynianów i strawności), ale ziemniaki czy marchew nie.
- Gotuj w skórce, gdy to możliwe – skórka działa jak osłona. Ziemniaki w mundurkach zachowują znacznie więcej potasu niż obrane.
- Wrzucaj warzywa do wrzątku, a nie do zimnej wody – krótszy czas kontaktu z wodą to mniejsze straty.
- Gotuj w małej ilości wody, na parze, piecz lub duś. Gotowanie na parze zmniejsza straty do kilku procent.
- Wykorzystuj wywar – w zupach, sosach i potrawach jednogarnkowych potas nie ginie, bo zjadamy go razem z płynem.
- Surówki jedz na świeżo – długo przechowywane, posolone warzywa puszczają sok, a z nim potas.
Alkohol i leki
Alkohol działa moczopędnie i zwiększa utratę potasu oraz magnezu z moczem – kolejny powód, by go ograniczać. Z drugiej strony niektóre leki (inhibitory ACE, sartany, spironolakton, NLPZ) zatrzymują potas – osoby je przyjmujące nie powinny sięgać po suplementy potasu ani sole potasowe bez konsultacji z lekarzem.
Sól potasowa – prosty sposób na lepszą proporcję sodu do potasu
W dużym badaniu SSaSS (Chiny, 2021, ponad 20 tys. osób) zamiana zwykłej soli na mieszankę 75% chlorku sodu i 25% chlorku potasu zmniejszyła ryzyko udaru o 14%, a zgonu – o 12%. Takie sole są dostępne także w Polsce i są rozsądnym wyborem dla osób z nadciśnieniem – pod warunkiem prawidłowej pracy nerek.
Uwaga – choroby nerek. U osób z przewlekłą chorobą nerek w zaawansowanych stadiach i z hiperkaliemią zasady opisane w tym artykule należy odwrócić: ogranicza się produkty bogate w potas, moczy i gotuje warzywa w dużej ilości wody, odlewa wywar i unika soli potasowych. Dietę w takiej sytuacji zawsze ustala lekarz lub dietetyk kliniczny.
Bibliografia
- Jarosz M. i wsp. (red.): Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie. NIZP-PZH, Warszawa 2020.
- World Health Organization: Guideline: Potassium intake for adults and children. Geneva 2012.
- Neal B. i wsp.: Effect of salt substitution on cardiovascular events and death (SSaSS). N Engl J Med 2021; 385(12): 1067–1077.
- Aburto N.J. i wsp.: Effect of increased potassium intake on cardiovascular risk factors and disease: systematic review and meta-analyses. BMJ 2013; 346: f1378.
- Heleniak G. i wsp.: Leczenie niefarmakologiczne nadciśnienia tętniczego – modyfikacja żywienia. Część II. Składniki mineralne. Nadciśnienie Tętnicze 2002; 6(2): 123–132.
- Bethke P.C., Jansky S.H.: The effects of boiling and leaching on the content of potassium and other minerals in potatoes. J Food Sci 2008; 73(5): H80–H85.
- Kunachowicz H. i wsp.: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. PZWL, Warszawa 2017.
Słowa kluczowe: potas, źródła potasu, potas normy, nadciśnienie dieta, straty potasu gotowanie, potas ziemniaki, potas w diecie, hiperkaliemia, choroby nerek potas


