W poprzednim artykule wyjaśniliśmy, czym są kwasy omega-3 i gdzie ich szukać. Teraz pora na pytanie ważniejsze: po co je jeść? Lista przypisywanych im korzyści jest długa – od serca, przez mózg, po skórę. Część z nich ma solidne podstawy naukowe, część to wciąż hipotezy. Oddzielamy jedno od drugiego.
Budulec mózgu i siatkówki – rola DHA w ciąży i niemowlęctwie
DHA stanowi kilkanaście procent kwasów tłuszczowych kory mózgowej i ponad połowę kwasów tłuszczowych siatkówki. Jest intensywnie wbudowywany w tkanki płodu w trzecim trymestrze ciąży i w pierwszych latach życia. Z tego powodu Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników zaleca wszystkim ciężarnym co najmniej 200 mg DHA dziennie, a kobietom jedzącym mało ryb lub zagrożonym porodem przedwczesnym – 600–1000 mg. Metaanaliza Cochrane (2018) wykazała, że suplementacja omega-3 w ciąży zmniejsza ryzyko porodu przed 34. tygodniem o ok. 40%. Wpływ na rozwój poznawczy dzieci jest natomiast mniej jednoznaczny.
Stan zapalny
EPA i DHA są prekursorami eikozanoidów i tzw. mediatorów wygaszających stan zapalny (rezolwin, protektyn), które działają słabiej prozapalnie niż ich odpowiedniki z kwasów omega-6. W uproszczeniu: omega-3 „łagodzą” odpowiedź zapalną. Najlepiej udokumentowane klinicznie zastosowanie to reumatoidalne zapalenie stawów, gdzie dawki ok. 2,7–3 g EPA+DHA dziennie zmniejszają sztywność poranną i liczbę bolesnych stawów oraz pozwalają niektórym pacjentom ograniczyć leki przeciwbólowe.
Serce i naczynia – co wiemy na pewno, a co nie
- Trójglicerydy. To najmocniej udokumentowany efekt: dawki 2–4 g EPA+DHA dziennie obniżają stężenie trójglicerydów o 20–30%. Wysokooczyszczony EPA jest zarejestrowanym lekiem w hipertriglicerydemii.
- Ciśnienie tętnicze. Metaanaliza 71 badań (2022) wykazała umiarkowany efekt – ok. 2–3 mm Hg przy 2–3 g dziennie, większy u osób z nadciśnieniem. „Normalizują”, a nie obniżają drastycznie.
- Płytki krwi. Omega-3 nieznacznie zmniejszają agregację płytek. W typowych dawkach nie zwiększa to istotnie ryzyka krwawień, ale osoby na lekach przeciwkrzepliwych powinny poinformować lekarza o suplementacji.
- Zawały i udary. Tu dane są sprzeczne. Duże badania z typowymi dawkami (ok. 1 g/d: VITAL, ASCEND) oraz przegląd Cochrane (2020, 86 badań) nie wykazały istotnego zmniejszenia liczby zawałów czy zgonów. Badanie REDUCE-IT z wysoką dawką oczyszczonego EPA (4 g/d) u osób wysokiego ryzyka wykazało 25% redukcję zdarzeń sercowo-naczyniowych, ale podobne badanie STRENGTH z mieszanką EPA+DHA – nie. Trwa dyskusja, czy różnica wynika z preparatu, czy z placebo (oleju mineralnego) użytego w REDUCE-IT.
- Arytmie. Wbrew wcześniejszym nadziejom wysokie dawki (≥2 g/d) nieco zwiększają ryzyko migotania przedsionków – to argument, by nie stosować megadawek bez wskazań.
Wniosek: spożycie ryb i omega-3 w ilościach zgodnych z normami (250 mg EPA+DHA dziennie) wiąże się w badaniach obserwacyjnych z lepszym zdrowiem serca, ale suplementacja wysokimi dawkami „na serce” u zdrowych osób nie ma dziś mocnego uzasadnienia.
Mózg, nastrój, starzenie
Niskie spożycie omega-3 wiąże się w badaniach obserwacyjnych z większym ryzykiem depresji i otępienia. Badania interwencyjne dają mieszane wyniki: suplementacja z przewagą EPA (≥1 g/d) może wspomagać leczenie depresji jako dodatek do farmakoterapii, natomiast w zapobieganiu otępieniu u osób zdrowych nie wykazano korzyści.
Odporność i skóra
Omega-3 modulują pracę komórek odpornościowych, ale nie ma dowodów, że chronią przed przeziębieniami czy infekcjami. W dermatologii niewielkie badania sugerują korzyści w atopowym zapaleniu skóry i łuszczycy (zmniejszenie suchości i świądu), ale jakość tych danych jest ograniczona. Omega-3 są natomiast ważnym elementem leczenia zespołu suchego oka.
Podsumowanie i zalecenia
- Omega-3 nie są lekiem na wszystko, ale są niezbędnym składnikiem diety o dobrze opisanym działaniu na trójglicerydy, stan zapalny i rozwój mózgu płodu.
- Podstawa to ryby – dwie porcje tygodniowo, w tym jedna tłusta – oraz roślinne źródła ALA.
- Suplementację rozważ, gdy nie jesz ryb (wtedy 250–500 mg EPA+DHA dziennie z oleju rybiego lub z alg), w ciąży (DHA ≥200 mg) oraz na zalecenie lekarza przy wysokich trójglicerydach lub RZS (wtedy 2–4 g/d).
- Wybieraj preparaty z podaną zawartością EPA i DHA (nie tylko „oleju rybiego”), przebadane pod kątem utlenienia i zanieczyszczeń.
Bibliografia
- Zimmer M. i wsp.: Rekomendacje PTGiP dotyczące suplementacji u kobiet ciężarnych. Ginekol Perinatol Prakt 2020; 5(4): 170–181.
- Middleton P. i wsp.: Omega-3 fatty acid addition during pregnancy. Cochrane Database Syst Rev 2018; 11: CD003402.
- Abdelhamid A.S. i wsp.: Omega-3 fatty acids for the primary and secondary prevention of cardiovascular disease. Cochrane Database Syst Rev 2020; 3: CD003177.
- Bhatt D.L. i wsp.: Cardiovascular risk reduction with icosapent ethyl for hypertriglyceridemia (REDUCE-IT). N Engl J Med 2019; 380(1): 11–22.
- Nicholls S.J. i wsp.: Effect of high-dose omega-3 fatty acids vs corn oil on major adverse cardiovascular events (STRENGTH). JAMA 2020; 324(22): 2268–2280.
- Zhang X. i wsp.: Omega-3 polyunsaturated fatty acids intake and blood pressure: a dose-response meta-analysis of randomized controlled trials. J Am Heart Assoc 2022; 11(11): e025071.
- Gencer B. i wsp.: Effect of long-term marine omega-3 fatty acids supplementation on the risk of atrial fibrillation: a meta-analysis. Circulation 2021; 144(25): 1981–1990.
- Gioxari A. i wsp.: Intake of ω-3 polyunsaturated fatty acids in patients with rheumatoid arthritis: a systematic review and meta-analysis. Nutrition 2018; 45: 114–124.
- Liao Y. i wsp.: Efficacy of omega-3 PUFAs in depression: a meta-analysis. Transl Psychiatry 2019; 9: 190.
- Calder P.C.: Omega-3 fatty acids and inflammatory processes: from molecules to man. Biochem Soc Trans 2017; 45(5): 1105–1115.
Słowa kluczowe: omega-3 działanie, EPA DHA, omega-3 serce, omega-3 trójglicerydy, DHA ciąża, omega-3 mózg, omega-3 stan zapalny, suplementacja omega-3, olej rybi


