O kwasach omega-3 mówi się dużo i suplementuje się je chętnie – ale gdyby zapytać, czym właściwie są, wiele osób miałoby kłopot z odpowiedzią. Tymczasem zrozumienie kilku podstawowych pojęć pozwala rozsądnie wybierać zarówno jedzenie, jak i ewentualny suplement.
Tłuszcze nasycone i nienasycone
Kwasy tłuszczowe to łańcuchy atomów węgla. Jeśli wszystkie połączenia między nimi są pojedyncze, kwas jest nasycony (np. w maśle, smalcu, oleju kokosowym). Jeśli w łańcuchu występuje jedno wiązanie podwójne, mówimy o kwasie jednonienasyconym (oliwa, olej rzepakowy, awokado); jeśli jest ich więcej – o kwasie wielonienasyconym.
Omega-3 i omega-6
Kwasy wielonienasycone dzielą się na dwie główne rodziny, nazwane od położenia pierwszego wiązania podwójnego, licząc od końca łańcucha: w omega-3 znajduje się ono przy trzecim atomie węgla, w omega-6 – przy szóstym. Organizm człowieka nie potrafi wytworzyć wiązania w tych pozycjach, dlatego dwa kwasy – kwas linolowy (omega-6) i kwas alfa-linolenowy (omega-3) – są niezbędne i muszą pochodzić z pożywienia, podobnie jak witaminy. Stąd skrót NNKT: niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe.
Trzej najważniejsi przedstawiciele omega-3
- ALA (kwas alfa-linolenowy) – roślinny. Najwięcej w siemieniu lnianym i oleju lnianym, nasionach chia, orzechach włoskich i oleju rzepakowym. To jedyny ściśle niezbędny kwas omega-3.
- EPA (kwas eikozapentaenowy) i DHA (kwas dokozaheksaenowy) – długołańcuchowe, biologicznie najbardziej aktywne. To właśnie one budują błony komórkowe (DHA stanowi dużą część lipidów mózgu i siatkówki) i są przekształcane w związki regulujące stan zapalny. Występują w tłustych rybach morskich i owocach morza, a ich pierwotnym źródłem są mikroalgi, które ryby zjadają. Olej z alg to dlatego pełnowartościowe źródło DHA (i coraz częściej EPA) dla osób niejedzących ryb.
Teoretycznie organizm potrafi przekształcić ALA w EPA i DHA, ale robi to bardzo nieefektywnie: do EPA trafia zwykle 5–10% ALA, a do DHA mniej niż 1% (u kobiet nieco więcej niż u mężczyzn). Dlatego siemię lniane, choć bardzo wartościowe, nie zastąpi ryb ani alg jako źródła DHA.
Ile potrzebujemy?
Polskie normy żywienia (2020), zgodne z zaleceniami EFSA, podają:
- ALA – 0,5% energii z diety (ok. 1–1,5 g dziennie dla dorosłych),
- EPA + DHA – 250 mg dziennie dla dorosłych,
- w ciąży i laktacji – dodatkowo 100–200 mg DHA (towarzystwa ginekologiczne zalecają co najmniej 200 mg DHA, a przy małym spożyciu ryb więcej).
W praktyce normy przekładają się na zalecenie: ryby dwa razy w tygodniu, w tym raz tłuste (łosoś, śledź, makrela, sardynki, szprot, pstrąg).
| Produkt | EPA + DHA |
|---|---|
| Łosoś atlantycki, 100 g | ok. 1,5–2 g |
| Śledź, makrela, 100 g | ok. 1,5–2,5 g |
| Sardynki w oleju, 100 g | ok. 1 g |
| Pstrąg tęczowy, 100 g | ok. 0,8–1 g |
| Dorsz, mintaj, 100 g | ok. 0,2–0,3 g |
| Łyżka oleju lnianego | ok. 7 g ALA (brak EPA/DHA) |
| Łyżka siemienia lnianego (mielonego) | ok. 2 g ALA |
W skrócie
- Omega-3 to rodzina kwasów tłuszczowych; w diecie liczą się przede wszystkim ALA (rośliny) oraz EPA i DHA (ryby, owoce morza, algi).
- Organizm słabo przekształca ALA w EPA/DHA – potrzebujemy ich bezpośredniego źródła.
- Cel: 250 mg EPA+DHA dziennie, czyli dwie porcje ryb tygodniowo. Jeśli nie jesz ryb, rozważ olej z alg lub sprawdzony suplement z oleju rybiego.
- Nie zapominaj o roślinnych źródłach ALA – siemię lniane, chia, orzechy włoskie, olej rzepakowy.
O tym, jak omega-3 działają na serce, mózg i układ odpornościowy, piszemy w osobnym artykule „Rola kwasów omega-3 w organizmie człowieka”.
Bibliografia
- Jarosz M. i wsp. (red.): Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie. NIZP-PZH, Warszawa 2020.
- EFSA NDA Panel: Scientific opinion on dietary reference values for fats. EFSA Journal 2010; 8(3): 1461.
- Burdge G.C., Calder P.C.: Conversion of α-linolenic acid to longer-chain polyunsaturated fatty acids in human adults. Reprod Nutr Dev 2005; 45(5): 581–597.
- Lane K.E. i wsp.: Bioavailability and conversion of plant based sources of omega-3 fatty acids – a scoping review. Nutrients 2022; 14(21): 4511.
- Calder P.C.: Very long-chain n-3 fatty acids and human health: fact, fiction and the future. Proc Nutr Soc 2018; 77(1): 52–72.
Słowa kluczowe: omega-3, kwasy omega-3 co to, ALA EPA DHA, NNKT, źródła omega-3, ryby tłuste, siemię lniane omega-3, omega-3 normy, omega-6


